Op 95-jarige leeftijd overleed deze week de Duitse kunstenaar en schrijver Janosch. Miljoenen kinderen liet hij kennis maken met de avonturen van Tijger en Beer. Janosch combineerde naïeve, kleurrijke illustraties, sociale en maatschappelijk thema's met ongebreidelde fantasie en optimistische gezelligheid.
Janosch werd op 11 maart 1931 geboren als Horst Eckert, in het Silezische Hindenburg, vandaag de Poolse stad Zabrze. Zijn jeugd was diep ongelukkig. Zijn ouders kampten met alcoholmisbruik en waren gewelddadig. Vooral zijn vader, een alcoholverslaafde arbeider, mishandelde zijn gezin geregeld. Ook zijn moeder, gewapend met een bijzonder streng 'katholiek' geloof, was allerminst een bron van warmte en geborgenheid. Armoede, lichamelijke en psychische mishandeling en een beklemmende religieuze moraal bepaalden zijn kinderjaren.
Na de Tweede Wereldoorlog werd de kaart van Duitsland hertekend en het gezin trok weg uit wat toen Polen werd. Janosch volgde een opleiding tot smid en werkte vervolgens in de textielindustrie. In 1953 trok hij naar München, waar hij zich aan de kunstacademie wilde inschrijven. Een formele opleiding als kunstenaar zat er uiteindelijk niet in. Hij ging als zelfstandig schilder, tekenaar en schrijver aan de slag. In 1960 verscheen zijn eerste kinderboek, Die Geschichte vom Pferd Valek. Zijn uitgever Georg Lentz stelde hem voor om onder het pseudoniem Janosch te publiceren. De naam zou wereldberoemd worden.
Het succes kwam niet onmiddellijk. Janosch werkte aan kinderboeken, romans, verhalen en illustraties, maar vond pas in de jaren zeventig een groot publiek. In 1980 vestigde hij zich op Tenerife, waar hij zich terugtrok uit het publieke leven. Het eiland bood hem de rust en de vrijheid die hij in zijn jeugd zo had moeten missen. Hij bleef er wonen tot aan zijn overlijden op 3 november 2026, op 95-jarige leeftijd.
O, wat mooi is Panama!
Zijn grote doorbraak kwam er in 1978 met Oh, wie schön ist Panama (O, wat mooi is Panama!). Het verhaal is eenvoudig, maar bijzonder betekenisvol. Wanneer de kleine Beer op een dag een houten kist vindt waarop het woord Panama staat, ruikt hij een heerlijke bananengeur. Samen met zijn vriend Tijger besluit hij op zoek te gaan naar dat wonderlijke land. Ze vertrekken op avontuur, op zoek naar een plek waar het leven mooier en beter is. Na een lange tocht komen ze uiteindelijk weer thuis, op de plek waar ze vertrokken zijn. Ze ontdekken dat hun eigen huis eigenlijk het mooiste plekje ter wereld is.
Het verhaal groeide uit tot een internationale bestseller en werd in talloze talen vertaald. Het leverde Janosch in 1979 de Duitse Jeugdliteratuurprijs op. Het was bovendien het begin van een uitgebreid literair universum waarin Tijger, Beer en de geel-zwart gestreepte Tijgerente een hoofdrol spelen.
Janosch schreef en illustreerde meer dan 150 kinderboeken. Naast Tijger en Beer bevolken tal van andere dieren en zonderlinge figuren zijn verhalenwereld. Het zijn verhalen over vriendschap, vertrouwen, samenleven, verdriet, ziek zijn, afscheid nemen en opnieuw beginnen.
Zijn tekenstijl is onmiddellijk herkenbaar. Met ogenschijnlijk eenvoudige, naïeve tekeningen, losse lijnen, zachte kleuren en aquarelachtige illustraties creëerde hij een wereld die tegelijk kinderlijk en filosofisch is. Zijn figuren zijn niet volmaakt, hun avonturen verlopen zelden volgens plan en de wereld is niet altijd even begrijpelijk. Maar ze beschikken over iets wat in het echte leven niet vanzelfsprekend is: vrienden op wie ze kunnen rekenen, een thuis waar ze welkom zijn en de vrijheid om hun eigen weg te zoeken.
Onder de schijnbare eenvoud van zijn verhalen schuilt een levensfilosofie. Geluk zit niet in rijkdom, macht of aanzien, maar in kleine dingen: samen eten, een wandeling maken, de natuur ontdekken, een vriend helpen of gewoon tevreden zijn met wat je hebt. Het is een wereld waarin mensen en dieren elkaar niet naar het leven staan, maar naar elkaar omkijken. Misschien is dat wel de belangrijkste verklaring voor het succes van Janosch: hij tekende de veilige, liefdevolle wereld die hij als kind zelf zo node had gemist.
Mr Wondrak: de filosoof in een tijgerpak
Janosch bleef niet uitsluitend de man van de kinderboeken. Hij schreef tal van romans en korte stukjes, Sacharin im Salat, Günter Kastenfrosch, Schäbels Frau en het Janoschs Notizbuch für alle Lebenslagen. Het meeste succes had hij met Mr Wondrak.
In 2013 introduceerde hij in het Duitse weekblad Die Zeit dé antiheld: Mr Wondrak. Het was zijn alter ego, een wat zonderlinge man met een grote snor, een geel-zwart gestreepte outfit en een ontwapenend eenvoudige kijk op de wereld.
In een wekelijkse beeldcolumn gaf Wondrak commentaar op de actualiteit, menselijke eigenaardigheden en maatschappelijke problemen. Hij beantwoordde vragen over liefde, opvoeding, relaties, politiek, werk en ouder worden. Zijn antwoorden waren vaak kinderlijk eenvoudig, soms ronduit absurd en geregeld heerlijk tegendraads. Achter de humor ging echter een scherpe maatschappijkritiek schuil. Wondrak had weinig geduld met bureaucratie, machtsmisbruik, sociale conventies en de pretentie van mensen die meenden de waarheid in pacht te hebben.
De kracht van het personage lag precies in die ontwapenende eenvoud. Waar mensen vaak ingewikkelde verklaringen en regels bedenken, stelde Wondrak de meest voor de hand liggende vragen. Hij relativeerde, ontmaskerde en herinnerde zijn lezers eraan dat het leven niet altijd zo ingewikkeld hoeft te zijn als we het zelf maken. De column liep tot 2019 en groeide uit tot een bijzonder geliefd onderdeel van Janoschs latere oeuvre.
Der fromme Ketzer: een moeizame verhouding met God en de kerk
Achter de speelse kinderboeken en de humoristische tekeningen ging ook een uitgesproken kritische denker schuil. Janosch heeft nooit een geheim gemaakt van zijn moeilijke verhouding tot de katholieke kerk. Zijn jeugdherinneringen waren nauw verbonden met een religie die hem vooral angst had ingeboezemd. De strenge moraal, de dreiging van de hel, het schuldbesef en de onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aan kerkelijke autoriteiten hadden bij hem een diep wantrouwen achtergelaten.
Zijn kritiek richtte zich niet zozeer op Jezus als persoon, maar vooral op de kerk als instituut en op de manier waarop zij doorheen de geschiedenis macht had uitgeoefend. Hij had weinig begrip voor de kerkelijke moraal, haar houding tegenover seksualiteit en haar omgang met kinderen. Ook de geschiedenis van de kerk, met haar vervolgingen, machtsmisbruik en betrokkenheid bij onderdrukking, vormde een belangrijk onderdeel van zijn aanklacht.
Toch was zijn verhouding tot het geloof minder eenduidig dan zijn scherpe uitspraken soms deden vermoeden. Hij bleef gefascineerd door de figuur van Jezus, die hij beschouwde als een rebel en een vrijheidslievend mens. Hij had respect voor mensen binnen de kerk die zich daadwerkelijk inzetten voor armen, zieken en kwetsbaren. Dat waren voor hem de echte heiligen: mensen die niet over naastenliefde predikten, maar haar in de praktijk brachten.
Zijn onvoltooide autobiografie kreeg veelzeggend de titel Das Tagebuch eines frommen Ketzers (Het dagboek van een vrome ketter). In interviews gaf Janosch aan dat hij zich, ondanks zijn jarenlange kritiek op de kerk, soms nog altijd afvroeg of God bestond en zelfs niet helemaal vrij was van de angst voor diens mogelijke wraak. De titel vat zijn innerlijke tegenstrijdigheid treffend samen: een man die zich afzette tegen het katholieke geloof waarmee hij was opgegroeid, maar de religieuze vragen nooit helemaal achter zich kon laten.
Zijn engagement bleef niet beperkt tot woorden en interviews. In 2006 trad Janosch toe tot de adviesraad van de Giordano-Bruno-Stiftung, een Duitse organisatie die naar eigen zeggen het humanisme, de vrijheid van denken en de waarden van de Verlichting verdedigt. De stichting is genoemd naar de Italiaanse filosoof Giordano Bruno, die in 1600 op de brandstapel terechtgesteld werd. Janosch maakte voor de organisatie satirische tekeningen en cartoons waarin hij de katholieke kerk en haar machtsaanspraken op de korrel nam. Zijn engagement paste bij zijn overtuiging dat mensen zich kritisch moeten kunnen verhouden tot religieuze en maatschappelijke autoriteiten, zonder angst voor straf of veroordeling.
Zijn kerkkritische houding stuitte ook mensen voor de borst. Met name Edmond Stoiber, toenmalig minister-president van Beieren, vond dat de kinderboeken van Janosch gecanceld moesten worden. "Wir dürfen nicht zulassen, dass solche falschen Propheten Zugang zu unseren Kinderzimmern erlangen. We kunnen niet toelaten dat dergelijke valse profeten toegang krijgen voor onze kinderkamers." De repliek van Janosch was zo ontwapenend als zijn kunst, "Ik was ongelooflijk blij om door zo'n enorm 'zwaargewicht' politicus als de heer Sträuber te worden opgemerkt en als zo belangrijk te worden erkend." De populariteit van Tijger en Beer is er hoe dan ook niet op achteruit gegaan.
In zijn eigen woorden:
Verhalen verzinnen is fijn
Verhalen verzinnen is fijn, en wel omdat je alles, alles kunt bedenken wat je zou willen beleven en wat je zou willen doen en waar je wel eens zou willen zijn, en er zijn geen grenzen en er is geen einde.
Er is ook niets wat onmogelijk is in jouw eigen verhalen.
Verhalen zijn verhalen en geen politieverslag. Ze moeten mooi zijn, je moet ze graag willen lezen, en je moet je verbazen. Of lachen.
Het mooiste vind ik: verhalen tekenen. Je maakt een tekening, verzint iets - en daar heb je al een verhaal zonder eind. Als je zo'n verhaal verzint en opschrijft, moet je het heel precies zo opschrijven, want jij kent het. Je hoeft niemand te vragen hoe je het moet doen, geen meester, geen moeder - want jouw verhalen zijn jouw verhalen, dat is jouw eigen zaak. Je mag alles, alles precies zo opschrijven als je wilt, je mag alle fouten maken die toevallig op het papier komen - het is toch jouw verhaal, alleen van jou.
Teken op deze lege plek maar eens een leeuw!
Dat gaat niemand iets aan. Het is jouw leeuw en jouw boek.
Niemand hoeft hem mooi te vinden.
Alleen jij.
Janosch was schepper van warme kinderwerelden en tegelijk een verbeten criticus van religieuze en maatschappelijke structuren. Een man die kinderen leerde dat je met een goede vriend, een beetje eten en een plek om thuis te komen eigenlijk alles hebt wat je nodig hebt, maar die zelf een leven lang worstelde met de schaduwen van zijn jeugd.








