Beste vrienden, vandaag is het 25 maart, Tolkien Reading Day. Voor de gelegenheid een overpeinzing van Nederlands historicus en publiekslieveling Maarten Van Rossem.
Hoewel In de ban van de Ring van
J.R.R. Tolkien zich misschien onttrekt aan de voorschriften van de
modernistische romankunst, heeft Maarten het ademloos gelezen. Het is
een fantastische geschiedenis die fantastisch is beschreven.
Uit Maarten! 2022-4.
Het zal in 1957 zijn geweest dat mijn vriend Frank mij attent maakte op een dik boek met de titel In de ban van de Ring,
geschreven door J.R.R. Tolkien. Het was het eerste deel van een
trilogie die eigenlijk helemaal geen trilogie was. De Engelse uitgever
had aanvankelijk zo weinig vertrouwen in de zonderlinge geschiedenis die
Tolkien had geschreven, dat hij voorzichtig startte met het eerste deel
van het omvangrijke avontuur. Nadat ik dat op aanbevelen van Frank had
gelezen, was het smartelijk wachten op de volgende twee delen, waarmee
de vertaler – die een prijs kreeg voor zijn inspanningen – kennelijk nog
niet klaar was.
Dat het driedelige avontuur gaat over de noodzakelijke, maar
risicovolle vernietiging van een machtige ring die de zwarte vorst
Sauron de wereldheerschappij zal schenken als hij hem te pakken krijgt,
is tegenwoordig algemeen bekend. Dat het ringavontuur onderdeel is van
een ronduit fantastische alternatieve sprookjeswereld, wist ik helemaal
niet en werd mij pas in de loop van de volgende jaren duidelijk. Die was
voor vele lezers een extra attractie, waarin sommigen zich obsessief
verdiepten.
Balings
Zover is het bij mij nooit gekomen. Ik heb het befaamde Silmarillion,
waarin de complexe schepping en geschiedenis van die alternatieve
wereld uit de doeken wordt gedaan, nooit gelezen en ben ook niet van
plan dat alsnog te doen. De enigszins geheimzinnige verwijzingen naar
een wereld achter de ringgeschiedenis waren mij genoeg. Je wist dat er
meer was en dat gaf diepte aan het verhaal.
Dat het boek en Tolkiens fantasiewereld zo beroemd zijn geworden ligt
louter aan de uitzonderlijke kwaliteit van dat verhaal. Het is een
fantastische geschiedenis die fantastisch is beschreven. Wie het ooit
koortsachtig heeft gelezen, vergeet tal van scènes nooit meer en zal
diverse onderdelen waarschijnlijk regelmatig hebben herlezen. Van
hoeveel enorm dikke boeken kun je dat zeggen?
Ian McKellen als Gandalf en Elijah Wood als Frodo in The Fellowship of the Ring.
Zodra ik vlot Engels kon lezen, heb ik mij een driedelige Engelse
luxe-editie aangeschaft. Ik kan dat iedereen die begonnen is met de
Nederlandse vertaling aanbevelen. Tot mijn ergernis bleek dat de
familienaam Baggins in de Nederlandse vertaling Balings was geworden. Ik
begreep uit een cryptische opmerking op Wikipedia dat Tolkien niet te
spreken was over de Nederlandse vertaling. Waarom werd niet duidelijk.
Kabouters en racisme
Toen ik zelf literatuur ging lezen en steeds meer mensen leerde kennen die dat ook deden, kwam ik erachter dat The Lord of the Rings
in literaire kring een uiterst controversioneel boek was. Niet alleen
was het evident geen literatuur, het was ook verdacht: het rook naar
kabouters en racisme. Deze controverse bestaat nog steeds, al is mijn
indruk dat Tolkien aan de winnende hand is. Wellicht omdat LotR voortdurend
in tal van verschillende landen wordt gekozen als het meest geliefde
boek van de vorige eeuw. De controverse vindt natuurlijk zijn oorsprong
in het feit dat de geschiedenis van de ring van macht zich volledig
onttrekt aan de voorschriften van de modernistische romankunst. De
modernistische kunstcritici zijn strenge bewakers van de grenzen van wat
wel en wat geen kunst is.
Scène uit The Rings of Power, die is gebaseerd op Silmarillion.
Zodoende hebben zij een exclusieve museale ivoren toren gebouwd waar
de toegangsprijzen, zowel letterlijk als metaforisch, vaak te hoog zijn
voor het overgrote deel van de rest van de mensheid. O wee als duidelijk
wordt dat een roman, een schilderij of wat dan ook, zich ophoudt buiten
de grenzen van het modernistische kunstterritoir.
Er waren overigens tal van literaire autoriteiten die LotR wel
een fantastisch boek vonden. Mijn indruk is dat mensen die het boek
hebben gelezen voor zij hadden geleerd wat ‘goede smaak’ is, zich het
veel meer hebben toegeëigend dan mensen die het pas tot zich namen na
een solide culturele opvoeding.
Rare jurken
Ik moet onvermijdelijk iets zeggen over de ongekend succesvolle
monsterfilms die naar aanleiding van Tolkiens grootse avontuur zijn
gemaakt. Ik had mij aanvankelijk voorgenomen die films niet te zien,
bang als ik was dat ze mijn eigen beelden, gevormd door lezing van het
boek, zouden verdringen. Ik ben toch gaan kijken en heb gemengde
gedachten.
Essentiële onderdelen van het boek zijn weggelaten, laat ik daarmee
beginnen. Ik denk aan Tom Bombadil. Het Kwaad ziet er in de films goed
uit. De zwarte ruiters zijn overtuigend en de scènes in Moria, het
voormalige dwergenrijk, zijn meesterlijk gedaan.
Frodo vond ik niet sterk, het staal in zijn karakter komt er niet
uit. De belangrijke vrouwenfiguren, Arwen en Galadriel, vond ik niet om
aan te zien – niet meer dan jonge vrouwen in rare jurken. Dat geldt ook
voor de ‘gezellige’ Hobbitwereld in The Shire. Het Goede komt, kortom,
niet uit de verf. Mocht u wel de films hebben gezien, maar nooit het
boek hebben gelezen, doe dat dan zo spoedig mogelijk. Maak uw eigen
film!
Op Amazon Prime is er nu ook The Rings of Power, de duurste
tv-productie ooit gemaakt. Ik kijk daar nogal afstandelijk naar. Het
beeld is prachtig, maar het verhaal – een soort studentenuittreksel van Silmarillion
– hangt als los zand aan elkaar. Als u een niet al te kritische kijker
bent die zich niet aanhoudend afvraagt: hoe zit dat eigenlijk?, kunt u
er best plezier aan beleven. Het is weer eens wat anders dan het
obligate drugsepos.
Ik ga The Lord of the Rings voor de zoveelste keer herlezen!
Bron: Maarten!
