Tertio publiceerde afgelopen week een column ft de sos-actiegroep. Aanleiding de opendeurdag van Delhaize.
Laat ons de tekst eens samen doornemen.
Kerken lopen leeg. Bisdommen en parochies worstelen met de vraag: hoe nu verder? Maar terwijl bestuurders in achterkamers praten over herbestemmingen, voelen gelovigen zich steeds vaker dakloos in hun eigen stad.
Oei, het begint al goed. "bestuurder in achterkamers". Dat klinkt spannend en mysterieus en duister. Maar over wie heeft Tertio het hier? De priesterraad? de parochieploeg? de dekenale raad? Wie zijn die "bestuurders"? Een tekst over herbestemmingen openen
met een sneer naar de geëngageerde bestuurders van onze kerkgemeenschap lijkt mij
al geen goed teken.
Herbestemmingen zijn moeilijk. Dat is geheel en al waar. Vaak moeten gelovigen op zoek gaan naar een 'nieuwe' stek. Soms duurt het een tijdje, soms haken ze af. Allemaal waar. Wie echter op zoek gaat naar oplossingen, gaat ze hier niet vinden. Zelfs een analyse van het probleem krijgen we hier niet. We krijgen 'knooppunten'.
Neem de actievoerders van SOS Sint-Anna Gent: jarenlang vochten zij om hun geliefde Sint-Annakerk te behouden als plek van gemeenschap en zingeving.
We zijn de eerste paragraaf nog niet door en het is van dattum.
"Hun geliefde Sint-Annakerk" - de actiegroep heeft verschillende keren publiekelijk verklaard dat "ze niet bezig waren met het dossier" tot Delhaize op de proppen kwam.
"Behouden als plek van gemeenschap en zingeving". De sos-groep heeft de afgelopen jaren een grote hoeveelheid zaken opgesomd die ze in de kerk gingen doen wanneer ze de kerk in handen kregen. In de eerste plaats concerten natuurlijk, toen de dag na de bekendmaking dat het voorstel van Delhaize de voorkeur had, stormde zich een violist naar de trappen van de kerk, alvorens uiteraard de pers te bellen, waarbij hij verkondigde dat de kerk "een fantastische concertakoestiek" had. De sosgroep ronselde toen allerlei muzikanten om benefiet te komen spelen voor hen. De akoestiek is dat helemaal niet. Toen ook de journalisten daarvan overtuigd geraakten, kwam de sosgroep met andere 'voorstellen' op de proppen.
Er kwamen nog ideeën: "tienduizend zevenhonderd mensen" per jaar die de kerk gingen bezoeken, voor drie euro entreegeld, "ruimte om te repeteren of het een dansgroep, een theater of een organist, het wordt gegeerd goed", "veel multicultureel geïnspireerde spirituele groepen, we denken hierbij aan boeddhistische, Hindoeïstische en noem-maar-op-verenigingen.", "stilte is kostbaar en iedereen, iedereen heeft nood aan tot zichzelf komen, deze ruimte leent zich makkelijk tot een levensbeschouwelijk overschrijdende stilteruimte voor iedereen.", "Kunst hoort er ook bij, met tijdelijke of zelfs interactieve tentoonstellingen en installaties, is het niet zo dat zelfs het SMAK schreeuwt om meer ruimte?", "Concerten, zelfs al komen er maar honderd mensen luisteren, kunnen zo'n 1500 euro opbrengen per keer! Met amper een democratisch ticket van vijftien euro.", "Een kleine verbindende koffiehoek of verhuur voor evenementen zijn ook ideeën die werkingskosten helpen dekken." Dit zijn de voorbeelden die ze gaven aan de gemeenteraad.
Op andere gelegenheden kondigden ze aan dat ze werkten plannen die hun gelijke niet hadden. Een andere keer kregen toehoorders te horen dat "er niet genoeg kerken zijn, zoveel ideeën hadden ze". Zoals die violist zei, "Sint-Anna is een bron welke geeft geld".
In 2019 gaven ze toe dat ze eigenlijk geen ideeën hadden wat er met het gebouw moest gebeuren. Toen klonk het zo: “Neem de vzw
SOS Sint-Anna als officiële gesprekspartner op in een
overlegplatform, gevormd door experten, stadsdiensten, juristen,
financiers, architecten. Mensen die het volledige
herbestemmingsproces adviserend begeleiden.”
De enige rode draad bij al die wilde ideeën en bij trouwens alle acties van de sos-groep was de eis dat zij de kerk in handen kregen. Ze gingen zelfs op zoek naar buitenlandse investeerders.
Hun inzet, hun passie – het mocht niet baten.
Staan roepen aan de poort, zonder veel expertise en met als enige eis, "geef de kerk aan ons", ook al hebben ze geen geld, geen plan, geen expertise, is een vorm van passie inderdaad. Maar inderdaad als je maar 'in actie' schiet als een herbestemmingsproces bijna op zijn einde loopt en jouw actie zo hysterisch is en ontdaan van enige expertise, dan baat dat inderdaad niet.
In 2027 opent op deze plek een supermarkt, inclusief restaurant en wijnbar. Heilig huisje eruit, consumptiecultuur erin. Voor velen voelt het als een kerk die verkwanseld wordt, met de kassa als het nieuwe altaar.
Of deze passage poëtisch of eerder pathetisch is, is een kwestie van smaak. Voor alle duidelijkheid, in een herbestemmingsproces gaat "het heilig huisje eruit", quasi altijd. Een voormalige kerk is geen kerk meer, of er nu 'consumptiecultuur' in zit of een dancing of een concertzaal of een café of een klaslokaal.
Op donderdag 3 april mag iedereen die de Sint-Annakerk een warm hart toedraagt nog één keer samenkomen. Daarna valt het doek.
Welk doek? De kerk is ontwijd, de kerk is al geen kerk meer. Het doek is al gevallen.
De voorbereidingen zijn afgerond, ze staan in de startblokken om aan de restauratie en de reconversie te beginnen.
Het sluiten van kerken is geen neutraal proces. Het is niet alleen een kwestie van stenen en glas-in-loodramen, maar van een diepere verschuiving. Wat verdwijnt, is meer dan een gebouw – een kerk is een symbool, een ankerpunt in een steeds harder en onpersoonlijker wordende wereld. De vervreemding die veel mensen ervaren, maakt deel uit van een bredere crisis: niet alleen een spirituele leegloop, maar ook een ecologische en sociale ontworteling. Met de sluiting van kerken verdwijnen gemeenschappen.
Die eerste zinnen, ok, niets op aan te merken. Maar dan komt het:
En waarvoor? Voor nog een filiaal van een keten die al op elke straathoek zit?
Nee, de herbestemming is er niet gekomen omdat er een Delhaize in zou komen. Zo werkt dat niet.
Het verdwijnen van kerken is geen neutrale ontwikkeling, maar een verlies dat om erkenning vraagt. Actievoerders zoals die van Sint-Anna strijden niet slechts voor een gebouw, maar voor de ziel van de stad. De vraag is: willen we steden waarin niets meer heilig is behalve winst? Of bouwen we aan plekken waar gemeenschappen kunnen ademen, wortelen en groeien?
De meerderheid van actievelingen in die sos-groep is geen voormalige parochiaan. Er zaten niet veel mensen meer in de zondagsmis.
Ik vind de framing van deze paragraaf heel merkwaardig. In de negentiende eeuw heeft de Kerk een dicht netwerk aangelegd van kerken en parochiehuizen. In onze huidige tijd kun je niet anders dan vaststellen dat dat netwerk eerder een nefaste uitwerking zou hebben. Niet alleen is het aantal actieve gelovigen gedaald ook het priesteraantal is drastisch gedaald. Meerdere dozijnen kerken in Gent alleen al is niet houdbaar. De Kerk moest beslissingen nemen.
In Gent zijn al aardig wat voormalige kerken in gebruik voor van alles en nog wat, als restaurant, appartement, circusschool, klaslokalen, ... Sommige van die plekken daar "kunnen gemeenschappen ademen, wortelen en groeien", in andere plekken niet zozeer. Je kan niet verwachten dat alle voormalige kerken en kapellen "gemeenschapsvormende functies" krijgen. Soms wordt het gewoon een klaslokaal, soms wordt het gewoon een praktijkruimte, soms wordt het gewoon een appartement, soms wordt het gewoon een winkel. Waarom schreef Tertio toen al niet dat de ziel van de stad veranderde?
Waarom zou 'de ziel van de stad' veranderen omdat een voormalig kerkgebouw nu een mooi gerestaureerde, goed onderhouden, buurtwinkel wordt? Wat zou 'de ziel van de stad' in godsnaam bedreigd worden door mensen die sinaasappels en een fles wijn kopen in een mooie omgeving?
En waarom zou de ziel niet veranderen als er een groep zonder financiële middelen, zonder expertise het gebouw zou gebruiken voor hun wilde en steeds veranderende plannen?
“Nee, we nemen geen afscheid”, schrijft Mieke Felix namens SOS Sint-Anna Gent vzw. “Niet van het recht op inspraak. Niet van het recht om binnen te mogen gaan in een gebouw dat van ons is, als burgers van deze stad. En ook niet van onze droom. Niet alles is te koop. Kom dus naar Gent, op donderdag 3 april. Om 16 uur gaat de kerk open – en om 20 uur weer dicht. Wij zullen je uitleggen wat er afgebeeld staat op de muren van deze ‘Sixtijnse kapel van Gent’. Wellicht zul je het orgel horen zingen. En nog zoveel meer. Daarom blijven we vechten. Omdat cultuur een mensenrecht is.”
Mieke Felix wordt geciteerd. Zij was al eens aan het woord in Tertio. Meer.
Merkwaardig dat de sosgroep, die niets te maken heeft met Sint-Anna, die niets te maken heeft met de opendeurdag, aankondigt wat ze daar ongevraagd gaan doen terwijl de organisatoren hun eigen programma hebben.
Die twee laatste zinnen zijn toch pareltjes. Dus Sint-Anna in handen van een consortium met een stevige financiële basis, met architectenbureau Bressers, alom gerenommeerd voor hun restauratieprojecten, die de kerk gaan restaureren, veilig stellen voor de toekomst en degelijk gaan onderhouden én openstellen voor het publiek, dat is "geen cultuur". Enkel hun eigen groep zonder middelen, zonder expertise, dat is dan wel cultuur?
De actiegroep heeft immens veel inspraak gekregen. Ze mochten meerdere keren het hoge woord voeren in de gemeenteraad, ze kwamen zeer uitgebreid in de pers. De eerste dagen van hun acties mocht die violist zelfs op een druk bekeken actualiteitsprogramma van de vrt opdraven. Zelfs Tertio laat deze groep al voor de tweede keer aan het woord.
Ik heb het eerder al gezegd, het is niet omdat ze hun zin niet krijgen, dat ze geen inspraak hebben gekregen.
Maar laat ons nog even doorgaan op "het gemeenschapsvormende" van de sos-groep. Die keer toen ze besloten "mis" te spelen voor de kerk, waarbij die violist zich verkleedde in een soutane en brood en wijn uitdeelde.
Die keer toen de sosgroep de kerkfabriek ervan beschuldigde "erfgoed" uit de kerk te verkopen.
Die keer toen de sosgroep een valse aangifte deed tegen een vrijwilliger. Die brave man moest zich gaan verantwoorden in het politiekantoor omdat zijn remorque gebruikt was voor het vervoeren een groot stuk uit de kerk naar een andere kerk. Het spreekt voor zich dat deze klacht quasi meteen in de prullenmand werd gegooid. Wat niet wegneemt, dat dit voor deze man en de rest van de parochieploeg van die kerk voor heel wat stress heeft gezorgd. Het stuk in kwestie kreeg trouwens een prachtige plaats in die kerk en zal verzorgd en bewaard worden voor de toekomst.
Die keer toen ze zelf in de krant werden aangesproken omwille van hun agressieve houding bij het ronselen van handtekeningen voor hun zoveelste petitie.
Die keer toen de sosgroep gebedssessies organiseerde, nadat de violist compleet ongefundeerd in een videoboodschap ten onrechte beweerde dat 'de kerkfabriek' de inboedel van de kerk aan het verkopen was (link).
Die keer toen ze om het mom van een "mensenketting" hand in hand door de stad trokken, waarbij verschillende voormannen van de groep zich verkleedden in semi-religieuze outfit.
Die keer toen de sosgroep allerlei acties op poten zette gericht tegen de kerkfabriek, omdat die weigerde de kerk door hen te laten misbruiken voor hun protesthappenings.
Waren ze toen verbindend en gemeenschapsvormend?
Een herbestemmingsproject is inderdaad moeilijk. Maar die sosgroep heeft het alleen maar moeilijker gemaakt.
De groep is ontstaan na de bekendmaking van een van de laatste fases van het proces. Een proces dat al jaren bezig was. Al decennia liep het aantal kerkgangers terug. Toen in 2013 het herbestemmingsproces werd ingezet, werd de noodzaak eigenlijk door niemand in twijfel getrokken. In 2016 stopten de wekelijkse zondagsmissen. Tot 2019 was de Sint-Annakerk nog een normaal functionerende parochiekerk. Tot de voorkeursbieder werd bekend gemaakt en de kerk dus 'elk moment' kon overgedragen worden en toen die protesten begonnen. Die protestgroep heeft het herbestemmingsproces alleen maar moeilijker gemaakt.
Er waren activiteiten gepland om "afscheid" te nemen van de kerk, er was een tentoonstelling gepland, er was een slotviering gepland, allemaal hebben we dit moeten opbergen omdat die sosgroep hysterisch bleef roepen dat ze de kerk opeisten voor hun (!) protesten.
We hebben de slotviering, niet meer in onze eigen kerk, maar in de fusiekerk, bescheiden moeten houden, want we wilden niet dat dit verstoord werd door mensen die de aandacht op zichzelf wouden. Tijdens de afsluitende receptie liepen verschillende mensen van die groep in de kapel rond met een of andere petitie, ook was hun expliciet en herhaaldelijk gevraagd om dit niet te doen.
Een herbestemmingsproces gaat altijd onvermijdelijk botsen ook. Denk maar eens aan de hele discussie die je al krijgt als het uur van de mis veranderd. Het helpt dan niet dat er allerlei figuren verschijnen, zonder enige band met die kerk, die van alles komen verkondigen dat pertinent onwaar is. Het helpt dan niet dat de pers het beeld van "cultuur versus commercie" prachtig vond. De groep kwam zeer gemakkelijk in de pers. Telkens mochten ze daarbij zaken verspreiden die pertinent onwaar zijn. Dat soort dynamieken maakt zo'n proces er niet gemakkelijker op.
Ik hoop dat de redactie van Tertio er zich goed van bewust is, dat een herbestemmingsproces er niet gemakkelijker op wordt wanneer een christelijk opinieblad twee keer eenzijdig een groep aan het woord laat en het proces louter belicht vanuit hun, tendentieus, niet erg betrokken en niet erg onderbouwd perspectief.
